Bodrum tarihi, bulunan son kayıtlara göre günümüzden en az 5 bin yıl öncesine dayanıyor. Konu, ona göre yalnızca bir şehrin tarihini değil; Anadolu'nun en derin katmanlarından birini gün yüzüne çıkarıyor. Evliya Çelebi'nin seyahatnamesinden antik kazı raporlarına uzanan geniş bir kaynak yelpazesini sabırla tarayan bu araştırma, Bodrum tarihi söz konusu olduğunda akla ilk gelen Halikarnas (Halikarnassos) şehrini, tarihin babası Herodotos'un anlatımıyla Karyalıları ve Lelegleri mercek altına alıyor.
Bodrum Tarihi Ne Zaman Başladı?
Bodrum tarihi, sanılandan çok daha eski köklere sahip. Tarihin yalnızca Karya halkıyla başladığını düşünmek, mevcut bulgular karşısında yetersiz kalıyor. Heksapolis Birliği içinde yer alan yarımadadan elde edilen yeni arkeolojik veriler, ilk yerleşimin MÖ 3 binli yıllara uzandığına işaret ediyor. Kanıtlar henüz sınırlı olsa da ortaya çıkan tablo, Bodrum'un hafızasının sandığından çok daha derin olduğunu gösteriyor.
Bodrum'un Tarihi Nasıl Başladı: Peynir Çiçeği Mağarası
Gündoğan sınırları içinde, kuzeybatıya bakan bir mağara olan Peynir Çiçeği Mağarası, Bodrum tarihinin en ilgi çekici başlangıç noktalarından birini oluşturuyor. Bodrum yarımadası, kıta hareketlerinden çok volkanik aktivite nedeniyle şekillenmiş bir coğrafya; Peynir Çiçeği Mağarası da karstik bir tepe üzerinde oluşmuş, sıradışı bir yapı. Asıl ilginç olan ise içindeki bulgular.
Mağarada Kalkolitik Çağ ve Eski Tunç Çağı'na ait boyalı seramikler, çömlekler, kavanozlar ve taş baltalar keşfedildi. Bu bulgu, Batı Anadolu'da son derece nadir rastlanan bir Kalkolitik mağara yerleşmesinin kanıtı olması bakımından arkeoloji dünyası için büyük önem taşıyor. Bronz Çağı'na (MÖ 3.000-1.200) ait kalıntılar Anadolu'da daha yaygın; bu dönem, bakır alaşımlı aletlerin ve bronz silahların üretildiği etkin bir evre olarak biliniyor. Yarımadada ayrıca MÖ 1.400-1.200 yıllarına tarihlenen geç Bronz Çağı Miken mezarları da bulundu; ancak bunlar şehir kalıntısı değil, mağara yerleşimlerine işaret ediyor.
Tüm bu bulgular, Bodrum'da yerleşim izlerinin en az 5 bin yıl öncesine dayandığını ortaya koyuyor. Büyük kentsel yapılanmalar belki henüz oluşmamıştı; ancak tarım ve hayvancılıkla geçimini sağlayan insan topluluklarının yarımadaya çoktan yerleştiği anlaşılıyor. Ege'de korsanların uğrak yeri olduğu bilinen bu coğrafyada, küçük grupların mağara sığınaklarında tutunmuş olması da şaşırtıcı değil.
Peynir Çiçeği Mağarası'nın boyutları da dikkat çekici. Derinliği yaklaşık 70 metre olup dar alanlarıyla birlikte 100 metreye ulaşıyor. Hemen önünden bir dere akıyor. Bu özellikler, mağaranın kalabalık bir insan topluluğuna ev sahipliği yapmaya elverişli olduğunu düşündürüyor.
Bodrumlular Aslen Kafkasya Kökenli mi?
Bodrum'da kurulan ilk büyük yerleşik uygarlık olan Karya medeniyetinin Kafkaslar'dan, yani güney Rusya'dan göç eden bir halktan oluştuğunu öne süren kaynaklara göre bu iddia, hem dilbilimsel hem de kültürel kanıtlarla destekleniyor. Karya coğrafyasında görülen toplulukların büyük bölümüne Kafkasya'da da rastlanması, bu tezi güçlendiren unsurların başında geliyor. Karyalıların yakın akrabası sayılan Maan ve Misya toplulukları bugün hâlâ Kafkasya'da yaşıyor. Bazı kaynaklara göre Anadolu ve Ege adalarındaki Karya yerleşimlerinde konuşulan dil, Adige-Abaza diliyle açıklanabilir nitelikte.
Likya bölgesinde yaşayan Termil, Lukh, Sid, Sali ve Aka halklarıyla aynı adı taşıyan klanların Kafkasya'da da varlık gösterdiği, araştırmalar ilerledikçe ortaya çıkıyor. Anadolu'daki Kar halkıyla Kafkasya'daki Kar klanları arasındaki bu bağlar, tesadüfle açıklanamayacak ölçüde yoğun. Bazı kaynaklarda 'Karya' ya da 'Karia' sözcüğü 'merkezin dışında kalan alan' anlamında kullanılırken, bir başka kaynakta bu kelimenin 'eski medeniyet' anlamına geldiği belirtiliyor.
Bodrum Tarihinin Erken Dönemi
Bodrum, tarih boyunca pek çok farklı halkın ve devletin egemenliğine girmiş bir yarımada. Dorlar, Karyalılar, Lelegler, Megaralılar, Persler, Rodos Şövalyeleri, Romalılar, Bizanslılar ve Osmanlılar; resmi kayıtlarda adı geçen yöneticilerden yalnızca bir bölümü. Bilinen tarih Karyalılar döneminden başlar ve bu dönem Karya Uygarlığı adıyla anılır. Karya halkı, Lelegler ile birlikte yarımadayı paylaşmış; bölgenin mitolojide de yer alan adı Halikarnassos olmuştur. Göçebe yapılarıyla bilinen Dorlar bu topraklarda yaşamış olsa da hiçbir zaman burayı kalıcı yurt edinmemişlerdir.
Bazı kaynaklarda Halikarnassos'taki ilk yerleşimin, bugünkü kalenin yükseldiği konumda kurulduğu ve o zamanlar bir ada olan bu yerin, batı rüzgarı Zephyros'tan esinlenerek 'Zephyria' adını aldığı aktarılıyor. Halikarnassos, üç şehirle birlikte altı Dor kentinden oluşan Heksapolis Birliği'nin üyesiydi. Herodotos'a dayanan tarih çalışmalarına göre, Tanrı Apollon onuruna düzenlenen yarışmalarda Halikarnassoslu Agasikles'in kazandığı tunç üçayağı tapınağa sunmak yerine evine götürmesi üzerine, Dor Birliği'nin diğer şehirleri olan Lindos, Ialysos, Kamiros, Kos ve Knidos, Halikarnassos'u MÖ 546'da, Pers istilasından hemen önce birlikten çıkardı. Bu dışlanmanın ardından Halikarnassos hızla İyonlaşmaya başladı.
Karya Uygarlığı
Karyalılar, Aydın ve Muğla çevresinde yaşamış çok sayıda halkı kapsayan geniş bir topluluk adı. MÖ 480'de çevre adalardan Bodrum yarımadasına geldikleri düşünülüyor. Karya'nın batı sınırı Büyük Menderes Nehri'nden başlayıp doğuda Dalaman Deresi'ne kadar uzanıyor. Homeros, İlyada destanında Karyalıları Anadolulu bir halk olarak anar ve Troyalılarla birlikte Yunanlılara karşı Anadolu'yu savunduklarını anlatır.
Herodotos'a göre Karyalıların adı, efsanevi kurucu kralları Kar'dan geliyor. Dilbilim araştırmaları, Karya dilinin komşu Lydia, Lykia ve Mysia dilleriyle birlikte Hititler'in ardılı olan Luvi dilinden türediğini öne sürüyor; bu görüşü destekleyen çeşitli kanıtlar da gün yüzüne çıkmış durumda. Homeros, İlyada Destanı'nda sonradan bir İyonya kentine dönüşen Milet'in (Miletos), Troya Savaşları döneminde henüz bir Karya kenti olduğunu belirtiyor.
Tarihin babası sayılan Halikarnassoslu Herodotos, Karyalıların ana karaya adalardan geldiğini, eskiden Leleg adı altında adalarda yaşadıklarını ve Minos'un egemenliğinde olduklarını aktarıyor. Herodotos ayrıca Karların denizci bir halk olduğunu, kalkan üzerine işaret kazımayı ve kalkan tutacağı kulpunu icat ettiklerini de kaydediyor. Kuzey'de Bafa Gölü çevresindeki Kapkırı Köyü'nde Karyalılara ait pek çok buluntuya ulaşılmış; o dönemden kalma küçük bir yapı bugün hâlâ ayakta duruyor.
Karya halklarının yerleştiği şehirler arasında Mylasa, Labraynda, İasos, Kyndya, Bargylia, Lagina, Panamara, Halikarnassos, Stratonikeia, Myndos, Termera, Side, Madnasa, Uranium, Telmissos, Pedasa, Kaunos, Alabanda, Alinda, Amyzon, Gerga, Tralles, Nysa, Aphrodisias, Hierapolis, Laodikeia ve Kolossai sayılıyor.
Lelegler: Yarımadanın Gizemli Halkı
Bodrum yarımadasının en az bilinen ve en az buluntu bırakmış halkı olan Lelegler, aslında Anadolu toplulukları arasında en eski ve köklü geçmişe sahip olanlardan biri. Başkentleri, bugünkü Konacık'ın sınırları içinde kalan Pedesa'dır; bu isim eski Hitit dilinde 'keçi yolu' anlamına geliyor. Leleglerin Karya halkının bir kolu olduğu yönündeki görüş baskın olmakla birlikte, Leleg adının etnik bir kökeni değil, bölgede yaşayan halkın genel adını ifade ettiği düşüncesi daha yaygın kabul görüyor.
Peki bu Lelegler kimdir? Kesin bir yanıt yok. Geride bıraktıkları yalnızca şehirleri. Pek az buluntu, pek az yazıt. Ve elbette efsaneler. Onlara ilk kez Homeros'un İlyada destanında rastlanıyor. Myndos (eski), Pedesa, Termera, Telmissos, Madnasa, Syangela, Theangela, Side ve Uranium; Leleglerin iz bıraktığı kentlerin başında geliyor. Bu kentlerin ortak özelliği dağların yüksek kesimlerine kurulmaları ve 'Leleg tarzı' olarak mimarlık literatürüne geçen özgün yapı biçimleridir. Kalın surlarla çevrili bu yerleşimler, Yunanistan'daki Miken kentlerini anımsatıyor. Bodrum yarımadasında Yalıkavak'taki Sandima Köyü bu tarzın günümüze yansıyan en somut örneklerinden.
Leleg Kentleri
Pedesa, bugünkü Konacık'ın sınırları içindeki Gökçeler mevkiinde geniş bir alana yayılmış. Kent, yarımadayı güneyden kuzeye keserek Torba'nın ardındaki tepelere dek uzanıyor. Surlar, Athena tapınağı ve mezarlar en dikkat çekici yapılar arasında yer alıyor. Telmissos, bugünkü Gürece tepelerindeki kalıntılarla özdeşleştirilmekte olup bu kentte bir Apollon kehanet merkezi bulunmaktaydı. Termera ise tarihçi Strabon'un aktarımına göre Kos Adası karşısındaki Skandarion Burnu'nda konumlanıyordu; bugün Aspat'ta Çıfıt Kalesi olarak bilinen yere karşılık geliyor.
Madnasa, yarımadanın önemli Leleg kentlerinden biri. Tarihçi Plinius ve Hekataios, kentin Attika-Delos Birliği'ne iki talent vergi ödediğini kaydediyor. Bugünkü Türkbükü ile aşağı Gölköy arasındaki tepelerin üzerinde yer alıyor; kaya mezarları ve sur kalıntıları hâlâ görülebiliyor. Syangela, Halikarnassos'un doğusunda, Yalı beldesi sınırları içindeki Alazeytin mevkiinde kurulmuştu. Maussollos tarafından halkı Halikarnassos'a göçe zorlanmış olan bu kent, diğer Leleg şehirleri gibi iç içe iki kaleden oluşuyor. Theangela ise Syangela'dan daha büyük ve daha sağlam surlarıyla öne çıkıyor; bu kentin halkının arıcılıkla geçindiği ve antik dünyada ünlü bir bal ürettiği aktarılıyor.
Myndos, bugün Gümüşlük olarak bilinen yerde yarımadanın ucunda yer alıyor. Görünen kalıntılar geç döneme ait olup Leleg kenti değil; asıl Leleg kenti daha güneydoğudaki Bozdağ mevkiinde. Prof. Dr. Mustafa Şahin başkanlığında Uludağ Üniversitesi ekibinin sürdürdüğü kazılar, Myndos'un tarihine ışık tutacak eserleri gün yüzüne çıkarmaya devam ediyor.
Kos Adası ve Karya Bağlantısı
Kos Adası'nın eski adı Karis'ti; Khios'ta da Karides adında bir kent bulunuyordu. Karyalıların Naksos'ta ilk yerleşenler olduğu aktarılmakta, adanın adının da Naksia adlı bir Karya kentiyle bağlantılı olduğu düşünülmektedir. Naksos'taki Karyalıların Thessalia'nın güneyindeki Lamia'dan geldiği söyleniyor. Latin kaynaklarının bir bölümünde antik dönemde Kos ya da Ko olarak bilinen adanın adı; İtalyan ve Fransız kaynaklarında Lango, Türkçede ise Estanko ya da Stanko biçiminde geçiyor. Argos kıyılarındaki Epidauros ve Troizen, Karyalıların yerleşim merkezleri arasındaydı. Megara'daki Akropolis, 'Karialı' anlamına gelen Kral Kar'dan dolayı Karia adını taşıyordu.
Pers Dönemi: İran İstilası
Lidyalılar ile dönemin güçlü devletleri olan Atinalılar ve Persler arasındaki çatışmaların sonunda Karyalılar, Pers egemenliği altına girdi ve yerli halktan seçilen satraplar aracılığıyla yönetilmeye başlandı. Mylasalı Hyssaldomos'un ardından MÖ 392'de oğlu Hekatomnos göreve geldi. MÖ 377'de iktidara geçen Mausolos ise bölgenin merkezini Halikarnassos'a taşıdı ve kapsamlı bir Helenistik yapılanma programı başlattı.
Büyük İskender'e Direnen Tek Şehir
Büyük İskender, Dardanel'den (Çanakkale Boğazı) güneye doğru ilerlerken tüm kentler kendisine kapılarını açtı. Yalnızca Halikarnassos direndi. İskender, Mylasa kapısından şehri alamayınca Myndos kapısını 3 ay boyunca kuşatma altında tuttu. Çetin çarpışmaların ardından şehri ele geçirince Mausoleum (Halikarnas Mozolesi) dışında her yerin yakılıp yıkılmasını emretti. Bir dönem İskender'in kuşatması altında kalan bölge, ardından Roma İmparatorluğu'nun egemenliğine geçti.
Roma ve Bizans Dönemi
İskender'in yağmasından bir daha toparlanamayan kent, Roma İmparatorluğu'nun Asya eyaletine katılınca bağımsızlığını yitirdi ve Roma'nın çeşitli savaşlarından ağır biçimde etkilendi. MÖ 46'da Marcus Antonius ile Kleopatra'ya karşı savaşmak için yola çıkan Brütüs ve Cassius'un donanması, Myndos yani bugünkü Gümüşlük limanına uğramıştı. O dönemden günümüze kalan yapıların büyük bölümü, sualtındaki liman duvarları ve mermer sütunlardan ibaret.
MS 100'den itibaren Roma'nın himayesinde görece barışçıl bir dönem yaşayan kent, Hristiyanlığın resmî din olarak kabulünün ardından Aphrodisias piskoposluğuna bağlandı. 4. ile 6. yüzyıllar arasında Aspat dağının eteklerinde Bizans liman kasabası Strobilos kuruldu; kazılarda bu döneme ait en az bir şapel gün yüzüne çıkarıldı. MS 395'te imparatorluğun ikiye ayrılmasıyla Karia, Doğu Roma yani Bizans'a bağlı ayrı bir vilayet hâline geldi. MS 654'teki Arap istilalarıyla bölge daha da büyük hasar gördü ve Anadolu'daki pek çok uygarlık gibi yavaş yavaş tarih sahnesinden çekildi.
Selçuklu ve Osmanlı Dönemi
MS 13. yüzyılın son çeyreğinde Karia bölgesine Türkler egemen oldu ve bölge Menteşe Beyliği'nin bir parçası hâline geldi. 15. yüzyılda St. Jean Şövalyeleri, Bodrum'un bugün simgesi olan kaleyi eski bir Türk kalesinin üzerine inşa etti. Ancak 1523'te Kanuni Sultan Süleyman Rodos'u fethederek Akdeniz'i bir Türk gölüne dönüştürünce şövalyeler kalenin anahtarını Osmanlılara teslim ederek Malta'ya çekildi. 1552 yılında Bodrum Yarımadası, Osmanlı İmparatorluğu topraklarına resmî olarak katıldı.
Piri Reis, Bodrum'u küçük bir kale olarak tanımlarken önündeki geniş limanına dikkat çekiyor. Evliya Çelebi ise 1675'te Batı Anadolu gezisi sırasında Bodrum'a uğramış ve şehrin limanının 200 gemi barındıracak kapasitede olduğunu seyahatnamesine not etmiştir. Evliya Çelebi, kale içinde Kanuni Sultan Süleyman adına kiliseden çevrilmiş, minare eklenmiş bir camiden ve derin bir hendekle çevrili bu küçük yerleşimin henüz büyümemiş yapısından söz ediyor. Halkın geçiminin kuru üzüm ve incire dayandığını da aktarıyor. 1775 yılına ait Osmanlı arşiv kayıtları ise Bodrum'da bir tersanenin kurulduğunu ve 1784-1831 yılları arasında 38 ila 47 metre uzunluğunda çeşitli kalyonların inşa edildiğini belgiliyor.
Evliya Çelebi'nin Gözünden Bodrum
Evliya Çelebi'nin Bodrum'a ilişkin kayıtları kısıtlı, ama yok değil. Yarımadanın tamamını gezip seyahatnamesine almadığı biliniyor; Torba'ya kadar ulaştığı rivayet ediliyor. Güvercinlik ve Mumcular bölgesine dair ise ayrıntılı bölümler kaleme almış. 1671'de Denizli'den Muğla'ya doğru yola çıkan Evliya Çelebi, bu yolculuğun zorluklarını seyahatnamesine şöyle not etmiş: 'Davaz Kalesi'nden buraya gelinceye kadar kâh taşlık kâh ormanlık kâh tek insan olmayan, celâlîsi ve haramisi çok, korkunç ve tehlikeli derbent, amansız dağlar 14 saatlik yerdir...' Muğla'ya vardığında şehre bakışını ise şu cümlelerle aktarmış: 'Yeryüzü pek de derin olmayan bir vadiyle ikiye bölünmüştü. Dağın eteklerine yerleşmiş evler yamaçlara uzanıyordu.'
Bodrum'a dünyadan gelen seyyahlar arasında İrlandalı Francis Beaufort ile Fransız arkeolog Charles (Felix-Marie) Texier de öne çıkıyor.
1. Dünya Savaşı ve Türkiye Cumhuriyeti Dönemi
Kurtuluş Savaşı döneminde 1919-1921 yılları arasında bölgeye İtalyanlar egemen oldu; 1921'de ise topraklar yeniden Türklerin yönetimine geçti. Cumhuriyet'in ilk yıllarında Bodrum, yaklaşık 5.000 nüfuslu, halkın balıkçılık ve süngercilikle geçimini sağladığı küçük bir liman kasabasıydı. 1965'ten itibaren nüfus artmaya başladı; 1980'li yıllardan sonra ise yarımada hızla büyüyerek önemli bir turizm ve eğlence merkezi kimliği kazandı.
Bodrum Hipodromu: Sanayinin Altında Bekleyen Miras
Bodrum'un tam merkezinde, İstanbul Sultanahmet'tekine benzer dev bir hipodromun bulunduğunu çok az kişi biliyor. Çünkü bu yapı, yaklaşık 2 bin yıl önce şehrin merkezi olan alanda, bugün Bodrum Sanayi Sitesi ve Bodrum Otogarı'nın altında gizli kalıyor. Hipodromun varlığı, kent tarihinin ne denli derin bir zemin üzerine kurulu olduğunun sessiz ama çarpıcı bir kanıtı.
Bodrum Hipodromu'nun gün yüzüne çıkarılmasına yönelik çalışmalar hakkında zaman zaman söylentiler dolaşıyor. Yeraltında, toprak ananın koynunda saklanan bu kültürel mirasın, duyarlı ellerin ilgisini beklediği biliniyor. En azından şimdilik güvende; korunmayı hak eden her tarihi katman gibi, geleceğe ertelenmiş bir buluşmayı iple çekiyor.
Bodrum İsmi Nereden Geliyor?
Kentin daha önce Halikarnassos adını taşıdığı biliniyor. Peki 'Bodrum' ismi nereden geliyor? Bu konuda birbiriyle yarışan ve ikisi de kabul gören iki görüş var. İlki Piri Reis'in eserine dayanıyor: Bodrum Kalesi'ni yaptıran Aziz Peter'e atıfla verilen ismin, zaman içinde Peteronium - Peterium - Bodrum biçimine dönüştüğü öne sürülüyor. İkinci görüş ise hipodrom kelimesine dayanıyor. Anadolu'da hipodrom denilen yerlere 'podrum' denildiği biliniyor; yerel söyleyiş içinde Hipodrom - Podrum - Bodrum dönüşümünün yaşandığı düşünülüyor.
Bodrum Tarihi: Arkeolojik Bir Geleceğe Doğru
Bodrum yarımadası, arkeolojik çalışmaların yoğunlaşmasıyla birlikte tarihin henüz aydınlatılamamış katmanlarını yavaş yavaş açığa çıkarıyor. Geçmişte yaşanan sel felaketi bile, yeraltında kalan bazı eserlerin gün yüzüne çıkmasına vesile olmuş; tarihe dair yeni ipuçları sunmuştur. Bodrum'un eğlence ve gece yaşamı kimliğinin gölgesinde kalan derin arkeolojik değeri, titiz ve uzun soluklu bir planlama gerektiriyor. Merkezin altında uyuyan hipodrom, surlara sinmiş uygarlık katmanları ve toprağın derinliklerinde saklanan buluntular; hepsinin ortak bir beklentisi var: Korunmak ve gün ışığına kavuşmak.
Kaynaklar
Karyalar'dan Bodrum'a (Boyut Yayınları) / Dalavere Mehmet'in Bodrum Tarihi / Bilinmeyen Bodrum (Güngör Uras) / Bodrumlu Amiral Turgut Reis (Cezmi Çoban) / Bodrum Tarihi Coğrafyası (Akif Eroğlu) / İslam Ansiklopedisi (Diyanet Vakfı) / Bodrum'a Dair Ne Varsa (Necip Damar) / Muğla Kültür Envanteri